Viên thuốc hai mặt: Một chữa, một từng gây hoạ

1. Tủ thuốc nhà bạn: nửa viên ngồi không Xem từ 0:00

Trong một viên ibuprofen, cứ hai phân tử thì một phân tử gần như không giảm đau. Ibuprofen là thuốc giảm đau có trong rất nhiều tủ thuốc gia đình, rất có thể cả tủ thuốc nhà bạn.1 Nó được bán ở dạng trộn hai loại phân tử, với lượng bằng nhau. Hai loại ấy có cùng công thức, nhưng loại này là bản soi gương của loại kia.1

Và loại soi gương gần như không giảm đau.1 Để hiểu vì sao, cần bốn mươi giây nói về chữ tay. Nhiều phân tử có hai dạng: cùng công thức, cùng cách nối từng nguyên tử, nhưng dạng này là ảnh gương của dạng kia, và xoay kiểu gì cũng không chồng khít lên nhau được. Giống đôi găng tay của bạn: găng trái và găng phải giống nhau từng đường kim, nhưng không chiếc nào đeo thay được chiếc kia. Vì thế người ta gọi hai dạng ấy là tay trái và tay phải.

Và cơ thể bạn kén tay: protein của bạn, đường trong DNA của bạn, đều chỉ dùng một trong hai dạng ấy.2 Để nói cho gọn, cả video này sẽ đếm theo một kiểu: cứ một trăm phân tử, bao nhiêu phân tử tay này, bao nhiêu phân tử tay kia. Viên ibuprofen: năm mươi, năm mươi.1 Trên màn hình có một cái hộp thuốc trống. Nhãn trên hộp sẽ đổi ở mỗi chặng của câu chuyện. Vì câu chuyện hôm nay là câu chuyện của một viên thuốc.

Ngày bảy tháng mười năm hai nghìn hai mươi sáu, giải Nobel Hoá học được trao cho hai người đã tìm ra những phản ứng cho sản phẩm thuần một tay hơn cả chất dùng để tạo ra nó.3 Vì sao một viên thuốc phải thuận tay? Vì sao có lúc tay kia lại gây hại? Và vì sao viên thuốc tai tiếng nhất lịch sử y khoa lại được bán trở lại, với đủ cả hai tay? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu trong video này các bạn nhé. Nửa viên ibuprofen không giảm đau mà cũng không sao. Nhưng không phải thuốc nào cũng thế. Cả thế giới đã học điều ấy, với giá khoảng mười nghìn đứa trẻ.4

Bắt đầu từ một viên thuốc an thần bán không cần đơn.5

2. Thuốc an thần 1957 và con dấu từ chối (1957–1962) Xem từ 2:09

Tây Đức, ngày một tháng mười năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy.5 Một hãng dược tung ra viên thuốc an thần mới, tên thương mại là Contergan. Hoạt chất của nó tên là thalidomide.5 Thuốc được bán khắp nước, mua ở hiệu thuốc không cần đơn, và được kê cả cho phụ nữ mang thai bị buồn nôn.56 Nhãn trên cái hộp của chúng ta lúc này: hai tay, không ai biết.

Bốn năm sau, ở Hamburg, một bác sĩ nhi tên là Widukind Lenz để ý thấy một kiểu dị tật rất hiếm bỗng xuất hiện liên tiếp: trẻ sinh ra với tay chân rất ngắn, hoặc thiếu hẳn.7 Ông hỏi các bà mẹ đã uống gì khi mang thai. Một cái tên lặp đi lặp lại: Contergan. Ngày mười lăm tháng mười một năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Lenz báo cho hãng.7 Cùng năm ấy, ở Sydney, một bác sĩ sản không hề biết Lenz cũng đã đi tới đúng nghi ngờ đó, thậm chí sớm hơn vài tháng.7

Ngày hai mươi bảy tháng mười một, thuốc bị rút khỏi thị trường Đức. Mười hai ngày sau cảnh báo đầu tiên.7 Nhưng đã quá muộn với khoảng mười nghìn đứa trẻ ở bốn mươi sáu nước, theo tổng kết của giới y khoa sau này. Gần một nửa không sống qua tuổi sơ sinh.4 Còn ở Mỹ, nước mua nhiều thuốc nhất thế giới, chắc cũng bán chứ? Không. Và lý do là một người.

Mùa thu năm một nghìn chín trăm sáu mươi, Frances Kelsey vừa vào làm ở FDA, cơ quan quản lý thuốc của Mỹ. Đó là tháng đầu tiên của bà, và hồ sơ thalidomide là một trong những hồ sơ đầu tay.8 Bà đọc hồ sơ và thấy bằng chứng an toàn không đủ. Bà không ký. Hãng gây sức ép, bà vẫn không ký.8 Thuốc chưa bao giờ được bán ở Mỹ. FDA ghi nhận mười bảy ca, phần lớn từ mẫu thử hãng đã phát cho hơn một nghìn bác sĩ.8 Ngày bảy tháng tám năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, Tổng thống Kennedy trao cho Kelsey huân chương cao nhất dành cho công chức.8

Hai tháng sau, ngày mười tháng mười, Mỹ ban hành luật mới: từ nay hãng dược phải chứng minh thuốc có hiệu quả trước khi được bán.9 Rút được thuốc. Đổi được luật. Nhưng không ai biết: trong viên thuốc ấy, thứ gì đã gây hại? Suốt thập niên sáu mươi, người ta thử trên hết loài vật này đến loài vật khác, và kết quả không ngã ngũ, vì mỗi loài phản ứng một kiểu.1011

Mà chừng nào chưa biết thứ gì, thì không thể chặn viên thuốc tiếp theo.

3. Ổ khoá và hai chiếc chìa (1979) Xem từ 4:46

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín, một nhóm ở Đức lần đầu tách được hai tay của thalidomide ra khỏi nhau, thay vì phải tổng hợp riêng từng tay.10 Họ dùng một phương pháp gọi là sắc ký: cho hỗn hợp chảy qua một cột vật liệu có tay; tay nào bám vào cột mạnh hơn thì bị giữ lại lâu hơn, nên hai tay chảy ra ở hai thời điểm khác nhau.10 Rồi họ tiêm từng tay, với liều rất cao, cho chuột mang thai.10 Kết quả: chỉ một tay gây dị tật. Tay kia không.10

Từ đây ta gọi tắt là tay hại và tay lành. Trong sách, chúng mang tên S và R, nhưng đó chỉ là quy ước đặt tên, không có nghĩa tốt xấu.10 Nhãn trên hộp: hai tay, biết rồi. Nhưng vì sao tay lại quan trọng đến thế với một viên thuốc? Câu trả lời nằm ở cách thuốc làm việc trong cơ thể.12

Phân tử thuốc gắn vào một thụ thể: một protein có một chỗ lõm với hình dạng riêng, và phân tử phải vừa chỗ lõm ấy thì mới gắn chặt được. Khi tổng hợp một phân tử có tay theo cách thông thường, phản ứng luôn cho ra cả hai dạng ảnh gương, với lượng bằng nhau. Chỉ một dạng vừa với thụ thể. Dạng kia gắn lỏng, hoặc không gắn được. Vì thụ thể là protein, mà protein của bạn thuận một tay, nên chỗ lõm ấy cũng có tay. Phân tử đúng tay thì gắn vừa. Phân tử ảnh gương thì không vừa, hoặc lại gắn nhầm vào một protein khác.

Vậy là hai dạng ảnh gương của cùng một phân tử thuốc có thể là hai thứ thuốc khác nhau. Một chữa. Một hại. Thế thì đơn giản: bán riêng tay lành là xong chứ gì? Với viên thuốc này: không. Vì trong máu, hai tay thalidomide tự đổi chỗ cho nhau. Uống tay lành vào, chỉ một hai giờ sau, trong người bạn đã có cả hai tay.11

Nhóm đo được điều đó viết thẳng: khác biệt giữa hai tay, trong cơ thể, phần lớn bị xoá đi.11 Khác biệt là thật. Nhưng cơ thể xoá nó. Chi tiết ấy sẽ quyết định cách viên thuốc này được bán lại, nhiều năm sau. Còn một điều nữa: với thuốc này, thí nghiệm trên chuột là một bằng chứng yếu. Lý do chỉ được tìm ra năm hai nghìn mười tám.13

Còn bây giờ là một câu hỏi lớn hơn: nếu một tay có thể gây hại, thì mọi viên thuốc hai tay trên kệ đều đáng ngờ. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín, trên kệ có bao nhiêu viên như thế? Và có ai đếm không?10

4. Tạp chất một nửa: Ariëns 1984, Darvon và Novrad Xem từ 7:27

Có một người đếm. Everhardus Ariëns, nhà dược lý học ở Nijmegen, Hà Lan.14 Năm một nghìn chín trăm tám mươi tư, ông đăng một bài báo với cái tên khiêu khích: một thứ vô nghĩa tinh vi trong dược học.14 Con số của thời đó: trong số thuốc tổng hợp có tay, tám mươi tám trên một trăm được bán dạng trộn, hai tay bằng nhau.15

Ariëns nói: cái tay không hoạt động trong viên thuốc phải được coi là tạp chất, và tạp chất ấy chiếm từ năm mươi phần trăm trở lên.14 Ông chê cả cách làm khoa học: lấy máu bệnh nhân đo nồng độ thuốc mà gộp hai tay thành một con số, thì con số ấy đo một thứ không tồn tại. Ông gọi đó là vô nghĩa khoa học tinh vi.14 Ông không nói nửa kia luôn có hại. Ông nói: chưa ai kiểm tra nó làm gì. Đó mới là vấn đề. Nhãn trên hộp: một nửa là tạp chất.

Nửa tạp chất ấy ở ngay cạnh bạn. Năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, đúng năm thalidomide ra đời, hãng Lilly ở Mỹ bán một thuốc giảm đau tên là Darvon.16 Năm năm sau, cùng hãng bán một thuốc trị ho. Đó là tay kia của đúng phân tử ấy: tay này giảm đau, tay kia chỉ làm dịu ho.16 Tên thuốc trị ho là Novrad. Hãy đọc ngược lại: Darvon. Chuyện kể lại là người đặt tên cố ý.16

Hay gói đường ăn kiêng trong quán cà phê: aspartame, ngọt gấp hơn một trăm năm mươi lần đường. Đổi tay một trong hai mảnh của nó, hay cả hai, là ra vị đắng.17 Thế thì tách hai tay ra chứ gì? Tách được. Từ thế kỷ mười chín, một nhà hoá học Pháp đã nhặt riêng từng hạt tinh thể hai tay bằng một cái nhíp, dưới kính hiển vi.18 Ngày nay việc ấy do cột sắc ký và bể kết tinh làm, ở quy mô nhà máy.

Nhưng tách xong thì vứt đi nửa mẻ. Làm hai, bán một. Đắt. Muốn không phí, phải tổng hợp thẳng ra một tay. Nghĩa là cần một chất xúc tác chỉ cho ra một tay. Chất xúc tác như thế, thật ra, đã có từ mười sáu năm trước. Ở một công ty hoá chất Mỹ.19

5. Khuôn một tay: Monsanto 1974, menthol, Nobel 2001 Xem từ 9:46

Quay lại năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám. Dải thời gian trên màn hình chạy lùi.19 Trước hết, xúc tác là gì? Trong hoá học có những chất đứng cạnh phản ứng, giúp nó chạy nhanh hơn, mà bản thân không bị tiêu hao. Người ta gọi là xúc tác. Một phân tử xúc tác có thể giúp tạo ra hàng nghìn phân tử sản phẩm mà bản thân vẫn còn nguyên.

Và nếu bản thân phân tử xúc tác có tay, thì sản phẩm nó tạo ra có thể nghiêng hẳn về một tay. William Knowles làm việc ở Monsanto, một công ty hoá chất ở Mỹ, không phải viện nghiên cứu.19 Năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, ông tạo ra chất xúc tác có tay đầu tiên dùng kim loại: phản ứng xảy ra trên một nguyên tử kim loại, còn các phân tử có tay bám quanh nguyên tử ấy, gọi là phối tử, quyết định sản phẩm nghiêng về tay nào.19 Kết quả đầu còn khiêm tốn: cứ một trăm phân tử sản phẩm, tay này chỉ hơn tay kia mười lăm chiếc.19

Nhưng ông và đồng nghiệp sửa phối tử hết lần này tới lần khác trong sáu năm sau đó.19 Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, nhà máy của Monsanto bắt đầu sản xuất một thứ thuốc bằng xúc tác ấy: levodopa, thuốc chữa bệnh Parkinson.19 Chín mươi bảy phẩy năm phần tay đúng, trên hai phẩy năm phần tay kia.19 Đó là lần đầu tiên một thứ thuốc được sản xuất một tay bằng xúc tác kim loại ở quy mô nhà máy.19

Nhãn trên hộp: một tay, làm được. Ở Nhật, Ryoji Noyori đi theo con đường ấy, và năm một nghìn chín trăm tám mươi ông tạo ra một phối tử mới, hiệu quả hơn.20 Từ năm một nghìn chín trăm tám mươi ba, hãng Takasago dùng xúc tác của ông để sản xuất menthol, chất mát trong kẹo bạc hà và dầu gió.20 Chính Noyori kể trong bài giảng Nobel của mình: cỡ một nghìn tấn mỗi năm, khoảng một phần ba nhu cầu của cả thế giới khi ấy.20

Người thứ ba, Barry Sharpless ở Mỹ, cũng năm một nghìn chín trăm tám mươi, tạo ra một xúc tác kiểu khác: xúc tác gắn thêm oxy vào phân tử, theo đúng một tay. Một sản phẩm của nó là nguyên liệu để làm thuốc tim.21 Năm hai nghìn lẻ một, ba người ấy nhận giải Nobel Hoá học.21 Vậy là xong rồi chứ? Cứ mua xúc tác thuần một tay về mà dùng? Vấn đề là chất xúc tác cũng là một phân tử có tay. Để có xúc tác thuần một tay, người ta lại phải tách hoặc tổng hợp chọn lọc chính nó. Đắt, và chậm.

Cả ngành khi ấy tin một điều nghe rất hợp lý: xúc tác lệch bao nhiêu thì sản phẩm lệch bấy nhiêu. Xúc tác lẫn mười phần tay kia, thì sản phẩm cũng lẫn đúng mười phần.22 Trừ khi chính niềm tin ấy đã sai từ đầu. Một người Pháp ở Orsay, ngoại ô Paris, đã kiểm tra.

6. Khuôn lệch vẫn ra găng thuần: Kagan 1986, Merck, Soai, FDA 1992 Xem từ 12:41

Henri Kagan, sinh năm một nghìn chín trăm ba mươi, làm việc ở Orsay, ngoại ô Paris.3 Ông đặt một câu hỏi mà ít ai chịu hỏi: chất xúc tác, thật ra, làm việc như thế nào? Một nguyên tử kim loại thường không gắn chỉ một phối tử. Nó gắn hai.22 Vậy nếu phối tử lẫn cả hai tay, thì khi ghép đôi sẽ có ba kiểu cặp: trái với trái, phải với phải, và trái với phải.22

Hai kiểu đầu làm việc bình thường, mỗi kiểu tạo ra sản phẩm theo tay của mình. Cặp trái với phải thì khác: nó bền hơn và phản ứng chậm hơn hẳn, gần như không tham gia.22 Và đây là chỗ hay: tay thiểu số thì ít, nên phần lớn chúng bị ghép vào các cặp lẫn ấy và nằm yên ở đó.23 Phần dư ra của tay đa số làm việc một mình. Nên sản phẩm thuần hơn cả chất xúc tác.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, Kagan công bố ba phản ứng mà độ thuần của sản phẩm không đi theo đường thẳng với độ thuần của xúc tác: hai phản ứng lệch xuống, và một phản ứng vồng lên đúng như vậy.22 Giới hoá học gọi đó là hiệu ứng phi tuyến. Ở dạng có lợi của nó: xúc tác lệch ít mà sản phẩm lệch nhiều.22 Với nhà máy, nghĩa là không cần xúc tác thuần tuyệt đối nữa. Hãng Merck dùng đúng điều đó khi phát triển một ứng viên thuốc hen: chất có tay của họ làm từ tinh dầu thông, chỉ thuần tám mươi lăm trên mười lăm.24

Sản phẩm ra khỏi bình: chín mươi bảy phẩy năm phần tay đúng, trên hai phẩy năm phần tay kia.24 Nhãn trên hộp: một tay, rẻ. Ở Tokyo, Kenso Soai đẩy ý tưởng tới cùng: ông tìm được một phản ứng mà sản phẩm chính là chất xúc tác tạo ra nó. Mỗi phân tử sản phẩm sinh ra lại xúc tác cho việc tạo phân tử tiếp theo.25 Với nhà máy, đó là một hướng đi còn mới. Với câu hỏi vì sao sự sống thuận một tay, đó là một câu chuyện khác.26

Rồi tới lượt cơ quan quản lý. Ngày một tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, FDA ra chính sách về thuốc có tay.27 Lý do họ viết ngay trong đoạn mở đầu: công nghệ tách và công nghệ tổng hợp một tay đã cho phép sản xuất từng tay ở quy mô thương mại, nên đã tới lúc đặt quy định.27 Quy định nói gì? Mọi thuốc mới phải được xét riêng từng tay: tay nào làm gì, mạnh yếu ra sao.27

Và phải đo xem trong cơ thể hai tay có đổi chỗ cho nhau không. Văn bản không nhắc tên thalidomide, nhưng bài học của nó nằm ngay trong yêu cầu ấy.27 Thuốc hai tay không bị cấm. Nhưng muốn bán hai tay, phải có lý do.27 Châu Âu ra hướng dẫn tương tự năm sau.27 Nhãn trên hộp: khai từng tay.

Giờ hãy cộng ba thứ lại: quy định đòi khai từng tay; công cụ làm một tay đã rẻ; và trên kệ còn hàng trăm thuốc cũ hai tay mà bằng sáng chế sắp hết hạn. Ba thứ ấy cộng lại thành gì?

7. Đổi tay: Prilosec thành Nexium (2001) và ngày 7/10/2026 Xem từ 15:52

Thành một chiến lược kinh doanh có tên riêng: đổi tay.28 Công thức: lấy một thuốc cũ hai tay đang bán chạy, bỏ đi một tay, đăng ký như một thuốc mới, với bằng sáng chế mới.28 Và, như một bài tổng quan trên tạp chí chuyên ngành viết, tung ra trước khi bằng sáng chế của thuốc cũ hết hạn.28 Ví dụ lớn nhất là một viên thuốc dạ dày.

Omeprazole, bán ở Mỹ dưới tên Prilosec, biệt danh viên tím, ở đỉnh cao mang về cho hãng tới sáu tỷ đô la một năm.29 Bằng sáng chế của nó hết hạn tháng tư năm hai nghìn lẻ một.29 Ngày hai mươi tháng hai năm hai nghìn lẻ một, chưa đầy hai tháng trước hạn ấy, FDA cấp phép cho esomeprazole: chính là một trong hai tay của omeprazole, tay bị gan thải chậm hơn, bán dưới tên mới, Nexium.2930 Nhãn trên hộp: một tay, tên mới.

Và đây là chi tiết mà có lẽ ngay người bán thuốc cũng không biết. Để sản xuất tay ấy, hãng dùng một quy trình gắn oxy vào phân tử theo đúng một tay, bằng một xúc tác titan.31 Xúc tác titan ấy, Sharpless tạo ra năm một nghìn chín trăm tám mươi để gắn oxy vào một loại phân tử; Kagan sửa nó năm một nghìn chín trăm tám mươi tư để gắn oxy vào loại phân tử khác, đúng loại nằm trong omeprazole. Và đó cũng là một trong ba phản ứng ông dùng để đo hiệu ứng phi tuyến hai năm sau, dù ở phản ứng này đường cong lại lệch xuống.2231 Bằng sáng chế của hãng còn viết rõ: quy trình này không cần làm lạnh xuống âm hai mươi độ như Kagan đã mô tả trước đó.31

Nói cách khác: viên thuốc dạ dày ấy được sản xuất bằng hoá học của Kagan. Nexium bán khoảng năm tỷ đô la mỗi năm, trong các năm hai nghìn lẻ sáu tới hai nghìn lẻ tám.29 Thế thì có phải là lừa không? Hãy nghe cả hai bên.

Hãng có nghiên cứu, do chính người của hãng làm: trong cơ thể, cả hai tay đều biến thành cùng một chất làm việc, nhưng tay được chọn bị gan thải chậm hơn tay kia, nên nồng độ thuốc trong máu cao hơn và đều hơn.3032 Phía kia: khi so hai thuốc ở liều bằng nhau, khác biệt gần như không có. Một giáo sư y khoa ở Harvard chuyên nghiên cứu thuốc nói thuốc mới không tốt hơn theo bất kỳ nghĩa đáng kể nào.32 Còn con số chín mươi phần trăm lành bệnh so với tám mươi bảy trong thử nghiệm của hãng là ở hai liều bằng nhau, chênh đúng ba phần trăm; muốn chênh nhiều hơn, hãng phải so liều gấp đôi với liều cũ. Một cây bút ở New Yorker tóm tắt: hãng đã cắt đôi Prilosec.3233 Video này không khuyên bạn dùng thuốc nào. Nó chỉ kể chuyện khoa học đã bị kéo vào thương trường như thế nào.

Trước và sau Nexium là một loạt thuốc đổi tay khác: thuốc hen, thuốc dị ứng, thuốc trầm cảm, từ năm một nghìn chín trăm chín mươi chín tới tận năm hai nghìn mười chín.34 Và kết quả chung của cả ngành thì rất rõ: trong hai trăm bảy mươi tám thuốc mới được Mỹ cấp phép mười năm hai nghìn mười ba tới hai nghìn hai mươi hai, chỉ mười thuốc còn bán hai tay.30 Từ tám mươi tám trên một trăm thuốc có tay ngày trước, xuống còn khoảng sáu trên một trăm thuốc có tay hôm nay.1530 Ngày bảy tháng mười năm hai nghìn hai mươi sáu, Hội đồng Nobel gọi tên Kenso Soai và Henri Kagan, chín mươi lăm tuổi.335

Lý do họ viết: những khám phá này có tính quyết định với những người thiết kế phản ứng để sản xuất thuốc. Và một thành viên Hội đồng nói thêm: tay trái một tác dụng, tay phải tác dụng khác, nên cần cách làm riêng từng tay.3637 Sáng hôm ấy, báo chí chưa gọi được Kagan. Còn Soai thì đang đi mua sắm ở quê nhà Hiroshima khi điện thoại đổ chuông.3538 Đổi tay cứu được nhiều thuốc cũ. Nhưng viên thuốc cũ nhất của câu chuyện này thì không đổi tay được. Vì hai tay của nó tự đổi chỗ trong máu.

Vậy nó bị bỏ hẳn?

8. Viên thuốc cũ quay lại: 1964, 1998, 2006, cereblon Xem từ 19:56

Quay lại năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư. Dải thời gian lại chạy lùi, lần này tới Jerusalem.39 Chuyện kể lại như sau: một bác sĩ có bệnh nhân phong đang vật vã vì một biến chứng đau đớn, không ngủ được. Trong tủ thuốc bệnh viện còn một ít thalidomide, thứ thuốc an thần bị cả thế giới ruồng bỏ. Ông cho uống để ngủ.39 Hai ngày sau, các tổn thương trên da bệnh nhân lành hẳn hoặc đỡ rõ.39 Ông công bố năm sau đó. Mười năm sau nữa, một khảo sát ở sáu mươi hai khoa phong cho thấy thuốc có tác dụng với chín mươi chín phần trăm bệnh nhân bị biến chứng ấy.39

Ngày mười sáu tháng bảy năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, FDA cấp phép thalidomide cho biến chứng của bệnh phong.40 Năm hai nghìn lẻ sáu, cấp phép thêm cho đa u tuỷ, một bệnh ung thư máu, dùng cùng một thuốc khác.40 Viên thuốc của năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy quay lại kệ. Và đây là lúc trả lời câu hỏi ở chương ba: vì sao không bán riêng tay lành?

Nhãn thuốc hôm nay ghi nguyên văn: hỗn hợp bằng nhau của hai dạng. Hai tay. Cố ý.40 Vì tách ra cũng vô ích: trong máu, hai tay tự đổi chỗ trong vòng một, hai giờ. Bán tay lành, người bệnh vẫn có tay hại trong người.11 Nên người ta bán cả hai, và đổi lại bằng một chương trình kiểm soát nghiêm ngặt: cam kết ngừa thai, thử thai định kỳ, thuốc chỉ phát qua kênh riêng.40 Nhãn trên hộp: hai tay, cố ý, có cam kết.

Nhưng vì sao cùng một viên thuốc vừa làm hỏng phôi thai, vừa diệt được tế bào ung thư? Năm hai nghìn mười, một nhóm ở Nhật tìm ra protein mà thalidomide gắn vào.13 Protein ấy tên là cereblon. Việc của nó trong tế bào là đánh dấu một số protein khác, để tế bào đem đi phân huỷ.13 Thalidomide gắn vào cereblon và làm nó đánh dấu nhầm.13

Trong phôi thai, cereblon đánh dấu nhầm một protein cần cho việc hình thành tay chân. Tay chân không mọc đủ.13 Trong tế bào ung thư máu, các thuốc cùng họ khiến cereblon đánh dấu những protein nuôi sống tế bào ấy. Tế bào chết.13 Cùng một protein. Hai kết quả khác nhau.13 Nghĩa là, về nguyên tắc, hai việc tách rời được: người ta có thể thiết kế những phân tử chỉ khiến cereblon đánh dấu protein của tế bào ung thư. Nhiều nhóm đang đi hướng đó. Còn các thuốc hiện có vẫn bị coi là gây dị tật, nên vẫn phải cam kết ngừa thai.1340

Và năm hai nghìn mười tám, có lời đáp cho câu hỏi về con chuột.13 Người ta tạo ra chuột mang cereblon của người. Cho thalidomide: chuột vẫn không dị tật.13 Vì protein cần cho tay chân ấy, ở chuột, không bị đánh dấu. Ở người, khỉ và thỏ thì có.13 Đó là lý do con chuột, loài thử quen thuộc nhất, không bắt được thuốc, trong khi thỏ và khỉ thì có; và là lý do thí nghiệm trên chuột năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín, ở liều cao gấp nhiều lần liều người, chỉ là một bằng chứng yếu.10

Còn chuyện tay hại hại hơn tay lành thì được xác nhận lại cùng năm, bằng một mẹo: thay một nguyên tử hydro ở đúng vị trí mà phân tử lật tay bằng hydro nặng, gọi là deuteri, để hai tay gần như không đổi chỗ được nữa, rồi thử trên phôi cá ngựa vằn. Tay hại bám vào cereblon chặt gấp khoảng mười lần.11 Một tương phản thật, để khỏi quá lạc quan: ở Brazil, nơi thalidomide được dùng rộng cho bệnh phong, tần suất dị tật kiểu thalidomide trong thập niên hai nghìn tăng trở lại so với trước.41 Viên thuốc của năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy quay lại được, là nhờ hiểu đúng hai tay, và hiểu chuyện cơ thể đổi tay. Còn viên thuốc trong tủ nhà bạn, cái nửa không giảm đau ấy, cơ thể bạn làm gì với nó?

9. Lần ngược về tủ thuốc Xem từ 23:58

Ibuprofen có hai tay. Một tay chặn được viêm và đau. Tay kia thì gần như không. Nhưng cơ thể bạn không để tay ấy vô dụng mãi. Các phép đo trên người cho thấy: khoảng sáu phần mười lượng tay không hoạt động được cơ thể chuyển thành tay hoạt động. Và chỉ chuyển một chiều: chiều ngược lại gần như không đo được.1 Enzyme trong cơ thể bạn cũng thuận một tay, và chúng sửa thuốc cho bạn.

Hãy nhìn lại: cùng một chuyện, cơ thể đổi tay phân tử. Với viên thuốc năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, đó là điều tai hại: tách tay lành ra cũng vô ích.5 Với viên thuốc trong tủ nhà bạn, đó là may mắn: nửa không hoạt động được dùng vào việc. Và cái cách người ta biết được điều đó, đo riêng từng tay trong máu, chính là thứ mà quy định năm một nghìn chín trăm chín mươi hai đòi hỏi.27

Hãy lần ngược lại con đường, theo nhãn trên cái hộp. Chưa đầy bốn trên một trăm thuốc mới còn bán hai tay,30 vì có chiến lược đổi tay, năm hai nghìn lẻ một,29 vì có tờ chính sách khai từng tay, năm một nghìn chín trăm chín mươi hai,27

vì xúc tác chưa thuần vẫn cho sản phẩm thuần hơn nó, Kagan, năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu,22 vì có người gọi nửa viên thuốc là tạp chất, năm một nghìn chín trăm tám mươi bốn,14 vì con chuột năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín cho thấy một tay hại, một tay lành,10 vì nhà máy đầu tiên làm thuốc một tay bằng xúc tác, ở Monsanto, năm một nghìn chín trăm bảy mươi bốn,19

vì một con dấu từ chối ở Washington, năm một nghìn chín trăm sáu mươi,8 và vì một viên thuốc an thần bán không cần đơn, ngày một tháng mười năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy.5 Mọi điều trong video này là khoa học và lịch sử, không phải lời khuyên y tế.

10. Thích, đăng ký, bình luận Xem từ 25:57

Nếu video này làm bạn nhìn vỉ thuốc trong tủ khác đi, hãy bấm thích và đăng ký kênh nhé. Và nếu bạn thấy video này thú vị, hãy để lại một bình luận cho mình biết nhé.