Nếu bạn ngừng ngủ hoàn toàn, điều gì sẽ xảy ra?

1. Hai giờ sáng Xem từ 0:00

Hai giờ sáng. Bạn nằm nhìn trần nhà và nhẩm tính: nếu ngủ ngay bây giờ, mình còn được năm tiếng. Rồi một ý nghĩ lạ hơn xuất hiện. Hay là… thôi luôn?

Không ngủ nữa, đêm nay và mãi mãi. Thử nghĩ xem bạn lấy lại được bao nhiêu thời gian — khoảng một phần ba cuộc đời.1 Vậy chuyện gì sẽ thật sự xảy ra với bạn? Và bạn trụ được bao lâu?

2. Luật chơi và ba nguồn bằng chứng Xem từ 0:34

Trước hết là luật chơi. Từ đêm nay, công tắc ngủ trong não bạn bị tắt hẳn. Không ngủ, không chợp mắt, và không ăn gian: não bạn cũng không thể tự ngắt dù chỉ một giây. Mọi thứ khác vẫn bình thường.

Bạn ăn, bạn uống, bạn khởi đầu khoẻ mạnh và không dùng thuốc ngủ hay thuốc kích thích. Giờ là một lời thú thật. Chưa ai từng làm thí nghiệm này, nên ta phải mượn ba nguồn không hoàn hảo: những người tình nguyện thức nhiều ngày liền, động vật bị giữ thức trong phòng thí nghiệm, và hai căn bệnh hiếm lấy mất giấc ngủ. Nguồn nào cũng có chỗ hở, và ta sẽ nói rõ hở ở đâu.

Còn ngoài đời, các chuyên gia khuyên người lớn nên ngủ đều đặn từ bảy giờ trở lên mỗi đêm.2

3. 24 giờ đầu Xem từ 1:25

Ngày đầu tiên thì dễ. Bạn từng thức trắng rồi. Nhưng suốt cả ngày, một chất tên là adenosine cứ tích dần trong não bạn. Càng nhiều adenosine, bạn càng buồn ngủ.

Bình thường, giấc ngủ kéo nó xuống lại. Đêm nay thì không. Sau mười bảy đến mười chín giờ thức, người tình nguyện trong một nghiên cứu làm một số bài kiểm tra kém ngang người có nồng độ cồn trong máu nửa phần nghìn.3 Sau hai mươi bốn giờ, trong một thí nghiệm khác, ở một bài bám mục tiêu bằng tay và mắt, người tình nguyện sút kém ngang mức khoảng một phần nghìn — cao hơn ngưỡng cấm lái xe ở hầu hết các bang của Mỹ.4

Bạn chưa uống một giọt nào. Nhưng trong phòng thí nghiệm, điểm số trông chẳng khác mấy.

4. Vì sao cà phê không cứu được Xem từ 2:16

Thế là bạn pha cà phê. Caffeine hoạt động bằng một mẹo: phân tử của nó vừa khít với đúng những ổ khoá mà adenosine dùng, và ngồi chiếm chỗ. Adenosine vẫn còn đó, vẫn tích lên — chỉ là não bạn không đọc được tin nhắn. Cà phê không trả món nợ.

Nó chỉ giấu tờ hoá đơn đi.

5. Ngày thứ hai: bộ não ăn gian Xem từ 2:41

Sang ngày thứ hai, một bộ não thật sẽ bắt đầu ăn gian. Nó ngủ vi mô: những lần tắt phụt dài từ nửa giây tới khoảng mười lăm giây, mí mắt sụp xuống mà bạn không hề hay biết.5 Ở những bệnh nhân đã được cấy điện cực trong não để chuẩn bị phẫu thuật, sau một đêm thức trắng, từng nơ-ron đáp lại chậm hơn và yếu hơn ngay trước lúc họ lơ đãng. Còn ở chuột cống bị giữ thức, từng nhóm nhỏ nơ-ron trên vỏ não im bặt trong chớp mắt, trong khi con vật vẫn đang thức và đi lại — như thể bộ não ngủ từng mảnh một.

Những lần hụt như thế là một phần lý do khiến người lái xe buồn ngủ trở nên nguy hiểm. Ở Mỹ, sổ cảnh sát ghi mỗi năm hơn sáu trăm người chết vì lái xe buồn ngủ.6 Một quỹ nghiên cứu an toàn giao thông ước tính con số thật cao gấp gần mười lần.6 Nhưng hãy nhớ luật chơi: công tắc của bạn đã tắt.

Não bạn không trộm được những khoảnh khắc ấy. Giữ ý này lại nhé — lát nữa ta sẽ quay về với nó.

6. Đói, đường huyết và cảm lạnh Xem từ 3:47

Trong lúc đó, phần còn lại của cơ thể bạn đang mất thăng bằng. Khi mười hai thanh niên chỉ được nằm bốn giờ mỗi đêm trong hai đêm, leptin — hormon báo no — giảm mười tám phần trăm, còn ghrelin — hormon báo đói — tăng hai mươi tám phần trăm.7 Bạn thấy đói hơn, và cơ thể lại xử lý đường kém đi: trong một nghiên cứu khác, sau sáu đêm ngủ ngắn, những thanh niên khoẻ mạnh đưa đường ra khỏi máu chậm hơn gần bốn mươi phần trăm so với sau một tuần được ngủ bù thoả thích.8 Hàng rào bảo vệ dường như cũng yếu đi.

Khi các nhà nghiên cứu nhỏ virus cảm lạnh vào mũi một trăm sáu mươi bốn người tình nguyện, những người quen ngủ dưới sáu giờ bị cảm nhiều hơn rõ rệt so với những người ngủ trên bảy giờ.9

7. Khi thế giới méo đi Xem từ 4:34

Từ ngày thứ hai trở đi, chính thế giới quanh bạn bắt đầu méo đi. Một bài tổng quan hai mươi mốt nghiên cứu đã lần ra trình tự.10 Sau một đến hai ngày thức: hình ảnh méo mó, lo âu, lẫn lộn về thời gian.10 Từ hai đến gần bốn ngày: ảo giác trọn vẹn và ý nghĩ rối tung.10

Sau khoảng bảy mươi hai giờ, một số người bắt đầu hoang tưởng.10 Tin tốt là: trong nhiều trường hợp — dù không phải tất cả — chúng tan biến khi người đó cuối cùng được ngủ. Đi xa tới đâu thì mỗi người một khác — và ca nổi tiếng nhất đến giờ vẫn còn được bàn cãi.

8. 264 giờ của Randy Gardner Xem từ 5:18

Ngay sau Giáng sinh năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, một cậu học sinh mười bảy tuổi ở California tên là Randy Gardner quyết định phá kỷ lục thế giới về thức lâu, cho một dự án hội thi khoa học.11 Không thuốc kích thích — chỉ có Coca-Cola, nhạc mở to và tắm nước lạnh. Một bác sĩ hải quân và một nhà nghiên cứu giấc ngủ tới theo dõi. Cậu trụ được hai trăm sáu mươi tư giờ: mười một ngày đêm.11

Trong quãng ấy, bác sĩ hải quân ghi nhận cậu thất thường, hay quên và có lúc gặp ảo giác; nhà nghiên cứu giấc ngủ, tới vào những ngày cuối, thì thấy cậu vẫn khá tỉnh táo. Sau đó cậu ngủ một giấc hơn mười bốn giờ, đêm kế tiếp vẫn ngủ dài hơn thường lệ, và trong mười tuần theo dõi, các bác sĩ không ghi nhận di chứng nào.11 Nhưng có một chỗ hở: không ai ghi sóng não của cậu suốt cả quãng ấy, nên không thể loại trừ là cậu đã ngủ vi mô. Có những người thức lâu hơn — kỷ lục cuối cùng mà Guinness ghi nhận là gần mười chín ngày, năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu.12

Năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, Guinness ngừng hẳn việc theo dõi kỷ lục này.13 Quá nguy hiểm. Mười một ngày vẫn là ca được ghi chép kỹ nhất mà ta có.11

9. Cả đêm bộ não làm gì? Xem từ 6:38

Vì sao thiếu ngủ lại khổ sở đến thế? Cả đêm bộ não làm gì? Một ý tưởng nổi tiếng nói rằng nó đi đổ rác. Trong một thí nghiệm năm hai nghìn mười ba trên chuột nhắt, khi con vật ngủ, khe giữa các tế bào não rộng ra khoảng sáu mươi phần trăm, và dịch rửa trôi chất thải nhanh hơn.14

Một câu chuyện rất đẹp — và có thể không đúng. Năm hai nghìn hai mươi bốn, một nhóm khác đo ra kết quả ngược lại, và các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi.14 Ở người, bằng chứng còn mỏng hơn: sau một đêm thức trắng, hai mươi người tình nguyện có tín hiệu của một loại protein thải tên là amyloid-beta tăng khoảng năm phần trăm ở vài vùng sâu trong não, trong đó có hồi hải mã và đồi thị — một phép đo còn nhiều giới hạn.15 Điều đã được xác lập vững hơn thì giản dị hơn: giấc ngủ giúp bộ não củng cố những gì bạn học được trong ngày.

10. Qua mốc 11 ngày: chuột, bồ câu, ruồi giấm Xem từ 7:36

Vậy bạn trụ được bao lâu? Qua mốc mười một ngày thì chưa ai nói được — ta buộc phải rời khỏi những con người khoẻ mạnh.11 Vào thập niên tám mươi, các nhà nghiên cứu giữ cho chuột cống thức trên một chiếc đĩa xoay đặt trên mặt nước.16 Tất cả đều chết hoặc cận kề cái chết sau khoảng hai đến bốn tuần.16

Nhưng phương pháp này có giới hạn. Thử trên bồ câu, nó chỉ lấy đi được khoảng một nửa giấc ngủ, và lũ chim không suy sụp như chuột.17 Vậy nên ta không chắc số phận của lũ chuột áp được tới đâu cho loài khác — huống chi là con người. Một manh mối mới hơn đến từ ruồi giấm.

Ở ruồi và chuột nhắt bị giữ thức, những phân tử oxy hoá có hại tích lại — không phải trong não, mà trong ruột. Và riêng ở ruồi, khi được cho ăn chất chống oxy hoá, những con ruồi gần như không ngủ vẫn sống thọ bình thường. Điều tương tự có đúng với chúng ta hay không, chưa ai biết.

11. Hai căn bệnh hiếm Xem từ 8:38

Nguồn cuối cùng là nguồn buồn nhất. Mất ngủ gia đình gây tử vong là một bệnh di truyền, trong đó một loại protein gấp sai hình phá huỷ đồi thị — một vùng nằm sâu trong não. Người bệnh mất dần khả năng ngủ, và thường qua đời sau khoảng một đến hai năm kể từ khi phát bệnh.18 Bệnh cực kỳ hiếm: cả thế giới mới mô tả khoảng bảy mươi gia đình.19

Nhưng căn bệnh này không cho ta biết riêng việc mất ngủ gây ra gì, vì chính bộ não đang bị phá huỷ. Và còn một ca lạ lùng hơn cả. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, các bác sĩ Pháp mô tả một thanh niên bệnh nặng, mắc một hội chứng hiếm, gần như không ngủ suốt khoảng bốn tháng dưới máy đo của họ.20 Anh đau đớn, gần như tối nào cũng gặp ảo giác — vậy mà trí nhớ và sự chú ý vẫn giữ được.

Chưa ai hiểu trọn vì sao. Thuốc giúp anh ngủ lại được một thời gian, nhưng rồi bệnh trở nặng, và anh không qua khỏi. Và cũng như căn bệnh trước, ca này cho thấy một bộ não đang bệnh, không phải một bộ não khoẻ.

12. Điều bộ não không cho phép Xem từ 9:48

Điều đó đưa ta về với ý nghĩ còn bỏ dở. Luật chơi của ta — một công tắc tắt hẳn giấc ngủ — là phần duy nhất trong câu chuyện này mà một bộ não khoẻ mạnh không cho phép. Ở một người khoẻ mạnh, bộ não không xin phép ai cả. Ép nó đủ lâu, nó sẽ tự giành lấy giấc ngủ: một giây chỗ này, một nhóm nơ-ron mỏi chỗ kia.

Đó có thể là một phần lý do vì sao chưa có ca nào được ghi nhận chắc chắn về một người khoẻ mạnh chết chỉ vì tự thức. Một bộ não khoẻ mạnh không thể ngừng ngủ. Nó chỉ có thể ngủ kém đi.

13. Thí nghiệm thật: ngủ thiếu mỗi đêm Xem từ 10:27

Và đó mới là thí nghiệm thật — thí nghiệm mà hàng triệu người trong chúng ta đang tự làm. Khoảng một phần ba người lớn ở Mỹ cho biết mình ngủ dưới bảy giờ mỗi đêm.21 Gộp mười sáu nghiên cứu trên một phẩy ba triệu người, các nhà khoa học thấy người ngủ ít có nguy cơ chết sớm cao hơn khoảng mười hai phần trăm.22 Lạ là người ngủ rất nhiều còn có nguy cơ cao hơn nữa — một lý do để đừng vội coi đây là nhân quả.

Đó là một mối liên quan, và là mối liên quan đáng để ý. Chỉ một giờ ngủ bị mất cũng có thể để lại dấu vết: vào thứ Hai sau khi đồng hồ được vặn sớm một giờ, các bệnh viện ở Michigan phải can thiệp nhiều hơn khoảng hai mươi bốn phần trăm ca nhồi máu cơ tim, dù tổng cả tuần không đổi.23 Giờ ngủ bị mất dường như đẩy các ca ấy tới sớm hơn. Và bạn không thể đơn giản trả nợ vào thứ Bảy: trong một nghiên cứu, ngủ nướng cuối tuần không xoá được những rối loạn mà một tuần ngủ thiếu gây ra cho cách cơ thể xử lý đường.

Thêm một điều nữa. Nếu bạn thường nằm mãi mà không ngủ được, đó là chứng mất ngủ. Nó phổ biến, và không phải kịch bản trong video này — não bạn vẫn đang có được giấc ngủ. Video này không phải lời khuyên y tế; nếu nó làm bạn khổ sở, bác sĩ có thể giúp.

14. Một phần ba cuộc đời Xem từ 11:51

Vậy nên một phần ba cuộc đời mà bạn dành để ngủ — chừng hai mươi sáu năm, nếu bạn sống tới bảy mươi chín tuổi — không phải là thời gian vứt đi.1 Cá heo phải bơi liên tục và ngoi lên để thở, vậy mà nó vẫn không bỏ giấc ngủ: nó ngủ từng nửa bộ não một. Nhiều nhà sinh học coi đó là dấu hiệu cho thấy giấc ngủ quan trọng tới mức nào: thay vì bỏ nó đi, tiến hoá đã tìm đường vòng. Vậy đêm nay, lúc hai giờ sáng, hãy làm điều duy nhất mà video này không cho phép.

Nhắm mắt lại và ngủ thật ngon.

15. Còn bạn thì sao? Xem từ 12:29

Nếu video này giúp bạn hiểu thêm về giấc ngủ, hãy bấm thích và đăng ký kênh nhé. Còn bạn, bạn từng thức lâu nhất bao lâu? Kể cho Minh nghe ở phần bình luận.